Ustanie małżeństwa w wyniku orzeczenia rozwodu oznacza nie tylko samo zakończenie małżeństwa, ale także i ustanie wspólności majątkowej. Sprawy z tego zakresu są jedną z najczęstszych przyczyn sporów sądowych – rozciągają się od wartości nieruchomości, aż po drobne przedmioty użytku codziennego. Rozumienie podstaw podziału majątku w kontekście małżeństwa jest kluczowym zagadnieniem, które wymaga uwagi, szczególnie w przypadku wspólności małżeńskiej.
Ustrój majątkowy małżonków to zasady, według których małżonkowie zarządzają swoim majątkiem w trakcie trwania małżeństwa. To one decydują, co jest wspólne, a co pozostaje osobiste i jak wygląda odpowiedzialność za zobowiązania. W polskim prawie rodzinnym obowiązuje kilka różnych ustrojów – każdy z nich działa inaczej i może mieć duże znaczenie przy sytuacjach jak zakup mieszkania, prowadzenie firmy czy ewentualny podział majątku po rozwiązaniu małżeństwa.
Zgodnie z przepisami, jeżeli małżonkowie nie zawarli żadnej innej umowy majątkowej, automatycznie obowiązuje ich ustawowy ustrój wspólności majątkowej charakteryzującej się przede wszystkim faktem, że wszelkie przedmioty majątkowe przed powstaniem wspólności majątkowej należą do majątku osobistego małżonka.
Ustawowa wspólność majątkowa obowiązuje z mocy prawa, jeżeli małżonkowie nie zdecydują się na podpisanie intercyzy:
- Zwykłej – gdzie każdy z małżonków samodzielnie zarządza swoim majątkiem. Istnieje wówczas jedynie majątek osobisty, nic z mocy prawa nie jest wspólne;
- Rozszerzającej - która wprowadza możliwość powiększenia majątku wspólnego o składniki wchodzące w skład majątków osobistych, o których mowa poniżej – należy jednak pamiętać o wyjątkach, bowiem pomimo rozszerzenia umowy nie wszystkie składniki majątkowe zgodnie z prawem można zaliczyć do majątku wspólnego;
- Ograniczającej - rozdzielność majątku, wyłączającej niektóre przedmioty majątkowe, np. nabywane wynagrodzenie;
-Z wyrównaniem dorobków, w której istnieją jedynie majątki osobiste małżonków, a w wyniku ewentualnego rozwiązania małżeństwa następuje wyrównanie dorobków, które oblicza się na podstawie wzrostu wartości majątku każdego z małżonków od chwili zawarcia umowy majątkowej;
Lub jeżeli nie zostanie orzeczona przymusowa rozdzielność majątkowa przez sąd na wniosek jednego z małżonków lub wierzyciela jednego z małżonków. W przypadku ubezwłasnowolnienia, ogłoszenia upadłości jednego z małżonków bądź orzeczenia separacji ustrój przymusowy powstaje z mocy prawa oraz trwa tak długo, jak istnieje przyczyna jego powstania, a nadto nie może być zmieniony w drodze umowy majątkowej małżeńskiej. Przymusowy ustrój majątkowy zastępuję istniejący wcześniej ustrój miedzy małżonkami.
Do majątku wspólnego zaliczamy to, co zostało nabyte przez oboje lub jednego z małżonków w trakcie trwania małżeństwa. Obejmuje on:
- przedmioty majątkowe (ruchomości, nieruchomości) nabyte w czasie trwania małżeństwa przez oboje małżonków lub przez jednego z nich;
- pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków;
- dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków;
- środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków;
- kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie w ZUS.
Majątek osobisty należy wyłącznie do jednego z małżonków i nie podlega podziałowi. W jego skład wchodzą:
- Przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej -czyli rzeczy i prawa nabyte przed ślubem lub zawarciem umowy znoszącej rozdzielność majątkową w trakcie trwania małżeństwa;
- Przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił. W przypadku nabycia przedmiotów użytku codziennego domniemywa się, iż zostały one nabyte przez obojga małżonków (majątek wspólny), chyba że spadkodawca lub darczyńca wyraźnie zaznaczył, że uprawniony do używania jest tylko jeden małżonek;
- Prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom;
- Przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków, np. ubrania, kosmetyki, sprzęt specjalistyczny;
- Prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie, np. prawo do renty, do urlopu;
- Przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę; nie dotyczy to jednak renty należnej poszkodowanemu małżonkowi z powodu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej albo z powodu zwiększenia się jego potrzeb lub zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość;
- Wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków, np. prawo dochodzenia niewypłaconego wynagrodzenia za pracę. Same środki zaś pochodzące z wynagrodzenia za pracę, umów cywilnoprawnych itd. wchodzą w skład majątku wspólnego;
- Przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków;
- Prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy;
- Przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego.
Ze względu na naturę poniższych elementów, nie można przez umowę majątkową małżeńską rozszerzyć wspólności na:
- Przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny, bowiem chroni to swobodę testowania spadkodawcy oraz rozporządzania majątkiem przez darczyńcę, którzy mogą nie wiedzieć o modyfikacji ustroju majątkowego obdarowanego czy spadkobiercy;
- Prawa majątkowe, które wynikają ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom;
- Prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie;
- Wierzytelności z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia, o ile nie wchodzą one do wspólności ustawowej, jak również wierzytelności z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę;
- Niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków.
- Po rozwodzie – co stanowi zdecydowanie najczęstsze rozwiązanie,
- W trakcie rozwodu – jeśli strony są zgodne i nie wpłynie to na przewlekłość postępowania o rozwód;
- Po ustanowieniu rozdzielności majątkowej, a więc nie w wyniku rozwodu - np. na mocy intercyzy albo wyroku sądu.
Podział majątku wspólnego jest niezależny od rozwodu. Może nastąpić w trakcie postępowania i przed rozwodem lub na długo po jego orzeczeniu. Roszczenie o podział majątku nie ulega przedawnieniu. Może być dokonany:
- Umownie – jeśli małżonkowie są zgodni; w przypadku nieruchomości konieczna jest forma aktu notarialnego,
- W drodze ugody – zawartej przed mediatorem;
- Sądowo – gdy strony nie mogą dojść do porozumienia; wtedy sąd decyduje, komu przypadną poszczególne składniki i czy należą się spłaty.
1. Pierwszym krokiem jest ustalenie wartości posiadanych aktywów, w tym nieruchomości, samochodów, kont bankowych i innych dóbr majątkowych;
2. Następnie należy przygotować wniosek wraz ze wskazaniem składników majątku oraz propozycji podziału;
3. Jeżeli małżonkowie zdecydują się na podział majątku w trakcie postępowania o rozwód, wniosek należy złożyć w sądzie okręgowym, w którym toczy się sprawa. Jeżeli sprawa toczy się niezależnie, wniosek należy złożyć we właściwym sądzie rejonowym – właściwym dla miejsca położenia nieruchomości lub miejsca zamieszkania uczestnika.
4. Wniosek wymaga opłaty sądowej w wysokości 1000 zł zł (lub 300 zł, jeśli wniosek zawiera zgodny projekt podziału) – należy ją uiścić na konto bankowe sądu (podane na stronie internetowej), w kasie sądu lub przez portal ePłatności;
5. Rozprawa – sąd wówczas przesłuchuje strony. Może także powołać biegłych celem wyceny majątku, jeżeli jest to potrzebne;
6. Sprawa kończy się postanowieniem sądu ustalającym ostateczny podział majątku oraz ewentualne spłaty.
1. Pierwszym sposobem jest mediacja stanowiąca alternatywną formę rozstrzygania sporów. Może być wykorzystana w procesie podziału majątku po rozwodzie, a dodatkowo generuje ona niższe koszty. Mediacja polega na próbie osiągnięcia porozumienia za pomocą mediatora, który jest neutralną osobą pośredniczącą między stronami. Jeżeli strony dojdą do porozumienia, mediacja kończy się ugodą, która zastępuje wymóg zachowania formy aktu notarialnego.
Sąd odmówi zatwierdzenia ugody zawartej przed mediatorem, w całości lub w części, jeżeli ugoda ta jest sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierza do obejścia prawa, a także gdy jest niezrozumiała lub zawiera sprzeczności. Kontrola sądu ma więc zapobiec zawieraniu ugód, które byłyby sprzeczne z przepisami prawa.
2. Jeśli małżonkowie porozumieją się w sprawie podziału majątku, mogą go dokonać poprzez sporządzenie i podpisanie umowy. Umowa może mieć dowolną formę, jeśli składnikiem majątku wspólnego jest nieruchomość czy prawo użytkowania wieczystego, musi mieć formę aktu notarialnego. Majątek można podzielić w całości i częściowo. Małżonkowie mogą przypisać do każdego z nich konkretne składniki majątku, które staną się już tylko ich własnością, albo spieniężyć majątek i podzielić się dochodami. Jest też trzecia forma podziału majątku, stosunkowo często i chętnie praktykowana – zachowanie jakiegoś składnika przez jednego małżonka przy spłacie danej części jego wartości przez drugiego.
Na wniosek jednego z małżonków, można ubiegać się o nierówny podział majątku wspólnego z uwzględnieniem własnego wkładu w jego utrzymanie. Sąd może orzec nierówne udziały w majątku wspólnym, gdy istnieją ku temu ważne powody, takie jak rażące nieprzyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny, hazard, alkoholizm, narkomania. Sąd wówczas bierze pod uwagę stopień przyczynienia się do powstania majątku małżeńskiego przez strony.
